3 LỚP BẢO VỆ TRONG TÀI CHÍNH CÁ NHÂN

Có một câu hỏi mà cá nhân tôi luôn tự hỏi mình, và cũng thường đặt lại với học viên trong các buổi chia sẻ, đó là:

Đây không phải là một câu hỏi mang tính bi quan hay để làm mình lo lắng, mà là một câu hỏi giúp mình tỉnh ra, để nhìn lại thực tế một cách rõ ràng hơn. Bởi vì nếu quan sát đủ lâu, đủ sâu vào đời sống, chúng ta sẽ nhận ra rằng không ai sống mà hoàn toàn tránh khỏi biến cố. Sự khác biệt chỉ nằm ở chỗ, nó đến sớm hay đến muộn, và khi nó đến thì mình có chuẩn bị hay chưa.

Trong những năm làm việc với tài chính cá nhân, tôi đã gặp rất nhiều trường hợp mà nếu nhìn từ bên ngoài, họ đều là những người có năng lực, có thu nhập, có trách nhiệm với cuộc sống của mình. Nhưng chỉ cần một biến cố xảy ra – một lần bệnh nặng, một giai đoạn thất nghiệp, hay một cú sốc gia đình – thì toàn bộ cấu trúc tài chính của họ bắt đầu lung lay, thậm chí sụp xuống rất nhanh. Điều này không phải vì họ yếu kém, mà đơn giản là vì họ chưa kịp xây cho mình những lớp bảo vệ cần thiết.

Chính từ những quan sát rất đời như vậy, tôi dần hình thành một cách nhìn đơn giản nhưng rất quan trọng: trong tài chính cá nhân, trước khi nghĩ đến chuyện làm giàu hay đầu tư, mỗi người nên học cách để mình không bị “gãy” trước đã. Và nếu phải hệ thống hóa điều đó lại, thì tôi thường gọi nó bằng một cái tên rất dễ hiểu: ba lớp bảo vệ trong tài chính cá nhân.

1. Quỹ dự phòng – khoảng đệm giúp mình không bị hoảng loạn khi cuộc sống va vào

Thực ra, quỹ dự phòng không phải là một khái niệm gì cao siêu. Nó đến từ những tình huống rất nhỏ, rất quen thuộc mà hầu như ai trong chúng ta cũng từng trải qua. Đó có thể là một lần đi khám bệnh đột xuất tốn vài triệu, một lần xe hư phải sửa gấp, một chiếc điện thoại hay laptop bất ngờ gặp trục trặc đúng lúc mình đang cần làm việc, hay đơn giản là một giai đoạn tiền chưa kịp về nhưng các khoản chi thì vẫn phải trả.

Những chuyện này, nếu nhìn riêng lẻ, đều không lớn. Nhưng khi nó xảy ra đúng lúc mình không có sẵn tiền, hoặc xảy ra liên tiếp trong một khoảng thời gian ngắn, thì áp lực mà nó tạo ra lại rất thật, rất nặng. Tôi đã từng chứng kiến không ít người, chỉ vì thiếu vài triệu đồng trong một thời điểm nhạy cảm, mà phải đi vay nóng, phải xoay xở trong căng thẳng, và từ đó kéo theo nhiều hệ lụy khác.

Cho nên, quỹ dự phòng, nói một cách rất đời, chính là khoản tiền để mình “thở” trong những lúc như vậy. Nó không phải để đầu tư, không phải để sinh lời, mà để khi có chuyện xảy ra, mình có thể bình tĩnh nói rằng: ừ, có vấn đề, nhưng mình xử lý được. Và cái giá trị lớn nhất của quỹ này, nếu nói thật, không nằm ở con số, mà nằm ở trạng thái tâm lý mà nó mang lại – một sự bình tĩnh rất cần thiết.

Thông thường, tôi hay gợi ý một mức tương đối dễ hình dung là khoảng từ 6 đến 12 tháng chi tiêu. Ví dụ, nếu một gia đình chi tiêu khoảng 12 triệu mỗi tháng, thì quỹ dự phòng đâu đó khoảng 70 đến 120 triệu là đã có thể tạo ra một cảm giác an tâm nhất định. Con số này không phải để cho đẹp, mà để mua cho mình thời gian – thời gian để xoay xở, để tìm lại công việc, để xử lý vấn đề mà không bị dồn vào thế bí.

Và đôi khi, giá trị của quỹ dự phòng không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ chính mình. Nó còn cho mình khả năng để giúp người khác trong những lúc họ khó khăn. Khi một người thân, một người bạn gọi điện nói rằng họ đang kẹt tiền, cần mượn gấp vài triệu để xoay xở trong một tuần, thì việc mình có thể nói “ừ, cứ lấy đi” không chỉ là một hành động tài chính, mà còn là một sự nâng đỡ rất con người trong những lúc ngặt nghèo.

2. Bảo hiểm xã hội – một cơ chế mà xã hội âm thầm đỡ nhau qua từng thế hệ

Có một câu hỏi mà tôi nghĩ nếu mỗi người chịu khó dừng lại suy nghĩ một chút, thì sẽ thấy nó rất đáng để suy ngẫm: nếu đến một độ tuổi nào đó, khoảng 60 hay 65, khi mình không còn khả năng lao động như trước nữa, thì mình sẽ sống bằng gì?

Nếu không có một cơ chế nào đứng phía sau, thì câu trả lời thường sẽ rơi vào hai khả năng: hoặc là dựa vào số tiền mình đã tích lũy được, hoặc là dựa vào con cái. Nhưng không phải ai cũng tích lũy đủ, và cũng không phải gia đình nào cũng có thể gánh vác thêm một áp lực tài chính lớn như vậy. Khi điều đó xảy ra trên diện rộng, nó không còn là câu chuyện của một cá nhân hay một gia đình nữa, mà trở thành một vấn đề của cả xã hội.

Chính vì vậy, khi nhìn lại, tôi thấy bảo hiểm xã hội, dù còn nhiều điểm có thể bàn luận, nhưng về bản chất, nó là một cơ chế rất nhân văn. Nó cho phép người đang trong độ tuổi lao động đóng góp một phần nhỏ thu nhập của mình, cùng với sự đóng góp từ phía doanh nghiệp, để tạo ra một quỹ chung. Và từ quỹ đó, những người không còn khả năng lao động sẽ có một khoản hỗ trợ tối thiểu để duy trì cuộc sống.

Khoản này có thể không lớn, không đủ để sống dư dả, nhưng nó có một ý nghĩa rất quan trọng: giúp người ta không rơi vào đường cùng. Nếu nhìn rộng ra, đây là cách mà xã hội vận hành để tự giữ sự ổn định cho chính mình. Người trẻ hôm nay đóng góp cho người già hôm nay, và rồi đến một lúc nào đó, thế hệ sau sẽ tiếp tục đóng góp để đỡ mình.

Nếu thiếu đi lớp bảo vệ này, thì những khó khăn ở cuối đời của một bộ phận lớn người dân sẽ dồn ngược lại lên gia đình và xã hội, tạo ra những áp lực rất khó kiểm soát. Cho nên, dù nhiều khi chúng ta nhìn bảo hiểm xã hội như một khoản bị trừ lương, nhưng nếu nhìn ở một tầng sâu hơn, đó là một sự đóng góp để giữ cho xã hội này vận hành một cách bình yên hơn.

3. Bảo hiểm nhân thọ và sức khỏe – nơi con người chia sẻ rủi ro cho nhau một cách có tổ chức

Trong ba lớp bảo vệ, có lẽ bảo hiểm thương mại là phần gây nhiều hiểu lầm nhất. Tôi đã gặp rất nhiều người khi nhắc đến bảo hiểm thì câu hỏi đầu tiên họ đặt ra là: đóng cái này có lời không? Câu hỏi đó không sai, nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó thì sẽ rất dễ nhìn lệch bản chất của vấn đề.

Thực ra, bảo hiểm không phải là một công cụ để kiếm lời, mà là một cơ chế để chia sẻ rủi ro. Nếu hình dung một cách đơn giản, giả sử có 100 người cùng tham gia, thì trong số đó sẽ có một tỷ lệ nhỏ những người không may gặp vấn đề về sức khỏe, tai nạn, hoặc những biến cố lớn hơn. Phần đóng góp của những người còn lại sẽ được dùng để chi trả cho những trường hợp đó.

Nếu đứng ở vị trí của người không gặp rủi ro, thì có thể sẽ có cảm giác mình “không được gì nhiều”. Nhưng nếu đặt lại câu hỏi rằng, nếu người gặp biến cố đó là mình, thì câu chuyện sẽ hoàn toàn khác. Một ca bệnh nặng có thể tiêu tốn vài trăm triệu, thậm chí cả tỷ đồng. Một người trụ cột nếu mất đi khả năng lao động, hoặc không còn nữa, thì gia đình phía sau sẽ phải đối mặt với một khoảng trống tài chính rất lớn.

Trong những tình huống đó, nếu không có bảo hiểm, lựa chọn thường sẽ là bán tài sản, vay nợ, hoặc chấp nhận một sự xáo trộn rất lớn trong cuộc sống. Nhưng nếu có một lớp bảo vệ đứng phía sau, thì sẽ có một khoản tài chính giúp gia đình đi qua giai đoạn khó khăn đó một cách bớt chật vật hơn. Cá nhân tôi không thích dùng từ “đền bù”, mà thường nghĩ về nó như một hình thức cứu trợ – một sự hỗ trợ được tổ chức bài bản từ một quỹ chung.

Và nếu nhìn rộng ra, điều này mang một ý nghĩa rất nhân văn. Đó là việc những người may mắn hơn, trong một giai đoạn nào đó, đang góp một phần nhỏ của mình để san sẻ rủi ro với những người không may. Đến khi vai trò đảo ngược, thì chính cộng đồng đó lại quay về đỡ mình. Nếu nhìn theo hướng này, bảo hiểm không còn chỉ là một sản phẩm tài chính, mà là một cách mà con người đang âm thầm nâng đỡ nhau trong một xã hội nhiều biến động.

Tóm lại

Ba lớp bảo vệ này, nếu nói một cách thẳng thắn, không phải là thứ giúp mình giàu lên nhanh hơn. Nhưng nó là thứ giúp mình không bị gãy giữa đường. Nó tạo ra một nền tảng đủ vững để khi có biến cố xảy ra, mình không bị cuốn đi hoàn toàn, mà vẫn còn khả năng đứng lại, xử lý và đi tiếp.

Và ở một tầng sâu hơn, tôi nghĩ tài chính cá nhân không chỉ là câu chuyện của tiền bạc. Nó còn là câu chuyện của sự an tâm, của trách nhiệm với bản thân và với những người mình thương, và rộng hơn nữa là cách chúng ta cùng nhau giữ cho xã hội này bớt đi những nỗi khổ không đáng có.

Nếu một ai đó đọc đến đây và cảm thấy có điều gì đó chạm vào mình, thì tôi chỉ mong một điều rất đơn giản: hãy bắt đầu từ một bước nhỏ. Có thể là dành ra một khoản cho quỹ dự phòng, có thể là tìm hiểu kỹ hơn về bảo hiểm, hoặc đơn giản là bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc hơn về việc bảo vệ chính mình. Bởi vì có những thứ, khi chưa cần đến thì mình rất dễ xem nhẹ, nhưng khi cần đến rồi, thì nó lại trở thành điểm tựa rất lớn trong cuộc đời.

Nhìn rộng hơn trong bức tranh tài chính cá nhân

Kiếm tiền, xài tiền, đầu tư tiền và bảo vệ tiền. Bốn yếu tố này, nếu nhìn riêng lẻ thì có thể thấy rời rạc, nhưng khi đặt lại trong một tổng thể, tôi thường hình dung nó giống như một “ngôi nhà tài chính” của mỗi người. Trong đó:

• Kiếm tiền là phần tạo ra dòng thu nhập, là nền móng đầu tiên để mọi thứ có thể bắt đầu.

• Xài tiền là cách mình vận hành đời sống hằng ngày, phản ánh mức độ kỷ luật và sự hiểu biết của mình với đồng tiền.

• Đầu tư tiền là câu chuyện của tăng trưởng, của tương lai, của việc làm cho tiền tiếp tục sinh sôi theo thời gian.

• Nhưng có một yếu tố mà rất nhiều người thường xem nhẹ, hoặc nghĩ đến sau cùng, đó chính là bảo vệ tiền.

Nếu ví ba yếu tố đầu là phần nền móng và thân của ngôi nhà, thì bảo vệ tiền chính là phần mái nhà. Một ngôi nhà có thể xây rất đẹp, rất chắc ở phần nền và phần khung, nhưng nếu thiếu mái, thì chỉ cần một cơn mưa lớn, một đợt nắng gắt, hay một lần “trái gió trở trời”, tất cả những gì bên trong đều có thể bị ảnh hưởng.

Tài chính cá nhân cũng vậy. Dù bạn kiếm được bao nhiêu, đầu tư tốt đến đâu, nhưng nếu không có lớp bảo vệ, thì chỉ cần một biến cố – bệnh tật, thất nghiệp, tai nạn hay một cú sốc kinh tế – là toàn bộ hệ thống có thể lung lay rất nhanh.

Chính vì vậy, ba lớp bảo vệ mà tôi chia sẻ – quỹ dự phòng, bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thương mại – nếu nhìn ở một tầng sâu hơn, không chỉ là những công cụ tài chính riêng lẻ, mà là phần mái nhà giúp che chắn cho toàn bộ cấu trúc tài chính của mỗi người. Nó không làm cho ngôi nhà lớn hơn, nhưng nó giúp ngôi nhà đứng vững trước mưa nắng của cuộc đời.

Tôi thật lòng mong rằng, mỗi anh chị, dù đang ở giai đoạn nào của hành trình tài chính, cũng sẽ dành thời gian nhìn lại phần “mái nhà” của mình. Bởi vì có những thứ, khi trời còn nắng thì mình rất dễ quên, nhưng đến khi mưa xuống rồi, thì mới thấy giá trị của nó lớn đến mức nào.

Chúc cho anh chị xây dựng được cho mình ba lớp bảo vệ đủ vững, để ngôi nhà tài chính không chỉ tăng trưởng, mà còn đủ an toàn để đi đường dài.

Và nếu anh chị cảm thấy những chia sẻ này có giá trị, xin hãy gửi nó đến một người nào đó xung quanh mình, hoặc chia sẻ lại trên trang cá nhân. Biết đâu, với một ai đó, đây không chỉ là một bài viết, mà là một góc nhìn giúp họ tránh được một giai đoạn rất khó khăn trong cuộc đời.

Thế Bảo./