BÀI TOÁN LÀM TỪ THIỆN

Phải nói, người Việt chúng ta có nhiều điều để tự hào, một trong số đó chính là tinh thần Lá lành đùm lá rách. Nhất là trong những giai đoạn khó khăn, nghịch cảnh, thiên tai… tinh thần ấy lại được thổi bùng lên, khiến lòng người như sôi sục, xiết chặt tình đồng bào, dân tộc hơn bao giờ hết.

Nhìn lại 2025, đương trong không khí từ thiện tràn ngập khắp cả nước, khi suy ngẫm trở lại, tôi có vài điều muốn chia sẻ góc nhìn của mình về việc này.

Tôi tạm đặt tựa đề là BÀI TOÁN LÀM TỪ THIỆN.

Bài chia sẻ này sẽ xoay quanh các ý chính như sau:

• Một là, THẾ NÀO LÀ LÀM TỪ THIỆN?

• Hai là, MỘT SỐ HẠN CHẾ CÒN TỒN ĐỌNG TRONG VIỆC LÀM TỪ THIỆN LÂU NAY

• Và ba là, ĐỊNH HƯỚNG KHẮC PHỤC VÀ TỐI ƯU HƠN

Trước khi bắt đầu, thì dành cho anh chị lần đầu bắt gặp chia sẻ này của tôi. Thì tôi là Thế Bảo – sáng lập kênh Chìa Khoá Vàng  - nơi tôi chia sẻ một số kiến thức, kinh nghiệm về hành trình làm nghề và làm người, mà tôi sưu tầm hay tích luỹ được. Anh chị quan tâm thì mời ghé thăm trang ChiaKhoaVang.edu.vn – trên đó tôi có để một số tài liệu, biểu mẫu được tặng miễn phí về phát triển cá nhân và tài chính cá nhân.

Chúng ta vào câu hỏi nội dung thứ nhất:

1. THẾ NÀO LÀ LÀM TỪ THIỆN?

Tôi chủ ý đưa ra nội dung này không phải là để xác lập một khái niệm mới cho một vấn đề cũ, hay khẳng định điều gì cho mình; mà là để khoanh vùng, giới hạn về nội hàm, đối tượng được trình bày trong bài chia sẻ này. Để tránh trường hợp người A hiểu về từ thiện một đằng, người B hiểu một nẻo, mà lại đi cùng bàn luận thì rất dễ sinh ra những bất đồng ý kiến không cần thiết về sau. Do đó, để tránh những bất đồng không đáng có đó, thì tôi xin đưa ra lập trường của mình về vấn đề làm từ thiện nói đến trong cả bài này.

Trở lại câu chuyện làm từ thiện.

Mục đích của làm từ thiện, có lẽ đó là giúp người trong lúc khó khăn, hoạn nạn, cơn nguy khó nhất thời, để họ được tiếp thêm nguồn tài lực, vật lực, sinh lực để vượt qua nghịch cảnh nguy khốn, trở lại cuộc sống bình thường.

Ví dụ:

• Quyên góp thực phẩm, quần áo, tiền bạc để cứu trợ đồng bào đang bị lũ lụt ở miền Trung,

• Hay góp tiền xây cầu cho một làng quê để người dân ở đó qua sông vượt suối an toàn hơn, thuận tiện hơn,

• Hay là một thảm hoạ khiến một em bé mồ côi cả cha mẹ, nên được mạnh thường quân cấp dưỡng chi phí nuôi em và học hành cho đến lúc em 18 tuổi.

GIỚI HẠN CỦA TỪ THIỆN

Từ thiện là một hành động đẹp. Nhưng cũng như mọi hành động xã hội khác, nó có giới hạn – giới hạn không nằm ở lòng tốt, mà nằm ở cơ chế vận hành của đời sống con người.

Một câu hỏi quan trọng: Đâu là giới hạn của từ thiện?

Hãy thử hình dung chất lượng sống của xã hội giống như một thang điểm từ 1 đến 5:

1 điểm: rất khó khăn

2 điểm: khó khăn

3 điểm: trung bình

4 điểm: khá

5 điểm: tốt

Trong xã hội hiện đại (năm 2025 chẳng hạn), người sống ở mức 1 điểm có thể vẫn có gạo, có mì gói – tạm đủ ăn trong 1 tuần. Nhưng nếu ta “tua ngược” về năm 1945 – thời điểm xảy ra nạn đói lịch sử – thì mức sống ấy có khi đã được xem là "tốt". Khi đó, chỉ cần có vỏ cây, lá cây để ăn qua ngày cũng là điều quý giá.

Điều này cho thấy: mức sống “rất khó khăn” của một thời đại này, đôi khi là ước mơ xa xỉ của thời đại khác. Và nếu chất lượng sống của xã hội liên tục đi lên, thì thang đo đánh giá cũng tự động nâng lên theo.

Nói cách khác, trong bất cứ xã hội nào, thời đại nào, quốc gia nào – luôn tồn tại một nhóm người ở “mức rất khó khăn”. Không phải vì họ không được giúp, mà vì họ là mặt sau tự nhiên của bánh xe phát triển xã hội. Khi xe lăn về phía trước, bánh sau vẫn luôn đi sau bánh trước – đó là trật tự vận hành, không thể đảo ngược.

CHỈ CÓ THỂ GIÚP NGẶT, KHÓ MÀ GIÚP NGHÈO

Từ đó, ta hiểu vì sao có câu: “Từ thiện chỉ có thể giúp ngặt, không thể giúp nghèo.”

Người đang gặp nạn – như mất nhà vì lũ, thất nghiệp đột ngột, con cái bệnh tật… – chỉ cần một khoản hỗ trợ đúng lúc là có thể vực dậy. Nhưng người nghèo lâu dài, nếu chỉ được “cho” mà không “thay đổi” nhận thức, năng lực, thói quen, thì lòng tốt sẽ hóa lệ thuộc. Một chiếc cần câu, nếu trao không đúng người, có thể bị bán đi sau vài ngày vì... câu mãi không được cá.

Giúp nghèo không chỉ cần con cá hay cần câu, mà còn cần: kỹ thuật câu, tinh thần kiên trì, và cả niềm tin rằng mình có thể thay đổi số phận.

Và đổi lại, điều này đòi hỏi người đi giúp phải có một nguồn lực rất lớn: không chỉ là tiền bạc, mà là thời gian, kiến thức, và một tình thương có chiều sâu.

Từ thiện, vậy thì nên đi đến đâu?

Từ thiện không phải là tham vọng làm cho mọi người “bằng nhau”. Nó không thể biến mọi bánh sau thành bánh trước. Nhưng từ thiện có thể bôi trơn ổ trục, sửa lại kết cấu, giúp bánh xe vận hành trơn tru hơn, để chiếc xe ấy tiếp tục đi được xa hơn, bền hơn, an toàn hơn.

Giới hạn của từ thiện không phải là giới hạn của lòng tốt, mà là giới hạn của cách ta hiểu về sự giúp đỡ. Khi hiểu rõ giới hạn, ta mới có thể dùng lòng tốt một cách hiệu quả, không rơi vào cảm tính, cũng không mang tâm lý “cứu rỗi”.

Và biết đâu, khi đó, ta không chỉ giúp người khác, mà còn giúp chính mình: trưởng thành hơn trong tình thương, tỉnh táo hơn trong hành động, và thấu hiểu hơn trong cách sống giữa cộng đồng.

LÀM TỪ THIỆN ĐỂ LÀM GÌ, VÀ ĐẾN ĐÂU LÀ ĐỦ?

Từ thiện không phải là một cuộc thi cho đi thật nhiều. Cũng không phải là cách để an ủi bản thân giữa những bất công của xã hội. Mà trước hết, làm từ thiện là để giúp người trong cơn nguy khốn có thể vượt qua nghịch cảnh ấy và từng bước trở lại một cuộc sống bình thường.

Ta không thể giúp tất cả những người nghèo trên đời. Vì trong bất kỳ xã hội nào, thời đại nào, quốc gia nào, luôn tồn tại một tầng lớp "rất khó khăn", như một định mức tương đối trong sự phân tầng phát triển. Và nguồn lực của mỗi người đi giúp – dù là tiền bạc, thời gian hay sức lực – đều là hữu hạn.

Vì vậy, điều quan trọng không nằm ở cho bao nhiêu, mà ở cho đúng ai, đúng lúc, và đúng cách.

Vậy thì, ta kỳ vọng điều gì trong hoạt động từ thiện?

• Giúp đúng người đang thật sự cần, những ai rơi vào hoàn cảnh ngặt nghèo, nguy cấp, không thể tự xoay sở.

• Giúp để vượt qua, chứ không để lệ thuộc, hướng đến việc họ tự lực trở lại sau khi được nâng đỡ.

• Giúp một cách công bằng, không ai bị bỏ lại phía sau, không ai bị lãng quên chỉ vì… thiếu tiếng nói.

• Giúp có hiệu quả và bền vững, với cùng một nguồn lực, có thể tạo ra giá trị lâu dài và rộng lớn nhất.

Khi ta xác định rõ mục đích của việc giúp người, thì tự nhiên ta cũng thấy rõ hơn đâu là những vấn đề đang tồn tại. Và như vậy, ta bước sang câu hỏi tiếp theo – một câu hỏi không dễ trả lời, nhưng rất đáng suy ngẫm: Vậy thì, hoạt động từ thiện hiện nay đang gặp phải những tồn đọng nào?

2. NHỮNG VẤN ĐỀ TỒN ĐỌNG

1. Lòng tốt bị cắt xén, tiền từ thiện không đến đúng tay người khổ nhất

Trong một chương trình quyên góp, nếu người dân chuyển 100 đồng để giúp đồng bào gặp nạn, thì bao nhiêu phần trăm số tiền ấy thật sự đến tay người cần giúp?

Có chương trình ghi rõ từng khoản chi, nhưng cũng có nơi chỉ công bố chung chung, hoặc giữ lại một phần “chi phí quản lý” không minh bạch.

Khi niềm tin được gửi gắm vào lòng tốt, thì bất kỳ sự nhập nhằng nào về tài chính cũng là một vết nứt đạo lý. Tiền từ thiện không phải chỉ là tiền – đó là niềm tin xã hội.

Mà một khi lòng tin đã rạn vỡ, thì ngay cả người khổ nhất… cũng khó nhận được gì.

Từ thiện chân chính cần minh bạch như kế toán, và liêm chính như một lời hứa.

2. Cứu sai người, hỗ trợ nhầm chỗ

Có những hoàn cảnh thật sự cần giúp lại bị bỏ sót, trong khi người có điều kiện hơn lại nhận được phần hỗ trợ chỉ vì có mối quan hệ, có tiếng nói, hoặc… biết cách “lên danh sách”.

Hệ quả là nguồn lực bị lệch, lòng tốt bị đặt sai chỗ. Một người khó khăn thật sự, nếu bị bỏ quên hai ba lần, có thể dần mất đi hy vọng vào cộng đồng.

Còn người được nhận không xứng đáng, thì chỉ cần một lần cũng đã làm tổn thương công bằng xã hội.

Từ thiện, nếu thiếu công tâm trong chọn lọc, sẽ gieo thêm bất công lên chính lòng thương.

3. Cứu trợ gây lệ thuộc, làm thui chột nội lực bên trong

Có những nơi, sau nhiều đợt cứu trợ, người dân bắt đầu quen với việc "chờ được cho" hơn là chủ động vượt khó.

Dù xuất phát từ lòng tốt, nhưng nếu chỉ lặp lại kiểu cho – nhận – rút đi, mà không kèm theo định hướng hay khơi dậy nội lực, thì thiện nguyện ấy dễ trở thành một hình thức nuôi dưỡng sự lệ thuộc.

Qua năm tháng, nội lực của người nhận có thể yếu đi, còn cộng đồng thì dần trở nên thụ động.

Một hành động từ thiện đúng, không chỉ làm dịu cơn đói trước mắt, mà phải nuôi lớn được niềm tin vươn lên về sau.

6. Mạnh ai nấy làm, thiếu phối hợp, trùng lặp và bỏ sót

Khi không có sự phối hợp giữa các nhóm thiện nguyện và địa phương, rất dễ dẫn đến tình trạng: nơi thì nhận quà cứu trợ quá nhiều lần, nơi thì không ai ghé đến.

Thiếu dữ liệu chung mang tính hệ thống, không phân vùng rõ ràng, không chia sẻ thông tin – khiến lòng tốt bị trùng lặp, tài nguyên bị lãng phí, và người thật sự cần giúp thì lại bị bỏ quên.

Từ thiện không thể làm kiểu “mạnh ai nấy chạy”, mà cần tư duy điều phối giống như một chiến dịch xã hội có tổ chức.

7. Làm rồi quên, thiếu đánh giá, không học được điều gì

Nhiều chương trình kết thúc ngay sau khi quà được trao. Không ai hỏi lại: người nhận cảm thấy sao, thứ được tặng có dùng được không, cách trao đó có khiến ai tổn thương?

Thiếu đánh giá, thì từ thiện mãi chỉ dừng ở chỗ “làm cho xong” chứ không phải “làm cho đúng”. Mỗi chương trình không để lại bài học, thì những sai lầm sẽ tiếp tục lặp lại ở lần sau.

Từ thiện bền vững không nằm ở số tiền lớn hay quy mô rộng, mà nằm ở năng lực phản tư sau mỗi lần cho đi.

3. LÀM TỪ THIỆN NHƯ THẾ NÀO ĐỂ HIỆU QUẢ HƠN?

Sau khi đã xác định rõ mục đích của từ thiện, và nhận diện các tồn đọng hiện nay, câu hỏi cuối cùng – cũng là câu hỏi khó nhất – chính là:

Vậy thì chúng ta nên làm từ thiện như thế nào cho đúng hơn?

Từ thiện không chỉ là hành động cho đi, mà là một hệ sinh thái của sự tử tế có suy nghĩ. Dưới đây là những nguyên tắc cốt lõi và một mô hình đề xuất cụ thể, mang tính định hướng tham luận trao đổi.

BỐN NGUYÊN TẮC CỐT LÕI TRONG LÀM TỪ THIỆN

1. Giúp đúng người cần giúp

Không phải ai nghèo cũng cần giúp, và không phải ai cần giúp cũng cần tiền. Từ thiện không phải là phát quà đại trà, mà là thấu hiểu từng hoàn cảnh. Có người cần một khoản tiền để vượt khó, có người cần kết nối, có người chỉ cần được tin tưởng. Giúp sai người, sai lúc, hoặc sai cách – không chỉ lãng phí, mà đôi khi còn gây tổn thương.

2. Ưu tiên cứu ngặt khẩn cấp

Khi đối diện thiên tai, bệnh nặng hay mất trắng, sự trợ giúp cần đến ngay – vì chậm trễ có thể là bất nhẫn. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc “cứu cho qua”, thì người nhận sẽ mãi mắc kẹt trong khốn khó. Sau cứu ngặt là hành trình giúp họ tự đứng dậy: học nghề, tái thiết, sinh kế – và điều đó cần cả kiên nhẫn lẫn niềm tin vào nội lực con người.

3. Không duy trì sự lệ thuộc

Một người đã được giúp mà vẫn tiếp tục xin giúp – thì mô hình đang có vấn đề. Từ thiện bền vững là trao cơ hội, công cụ, niềm tin – chứ không duy trì chuỗi “cho–nhận” bất tận. Người từng được giúp mà có thể giúp lại người khác – đó mới là sự chuyển hóa thực sự của lòng tốt.

4. Hiệu quả tối đa trong nguồn lực hữu hạn

Lòng tốt thì rộng lớn, nhưng tiền bạc, thời gian, nhân lực – đều có giới hạn. Làm từ thiện cũng cần tính đến hiệu quả: với từng đồng, từng giờ bỏ ra – liệu đã giúp được ai, giúp được gì, giúp được bao lâu? Khi từ thiện đi kèm tư duy tối ưu, thì một việc làm nhỏ cũng có thể tạo ra thay đổi lớn và bền.

Do đó, tôi đề xuất mô hình sau đây trong BÀI TOÁN TỪ THIỆN.

MÔ HÌNH CÔNG TY THIỆN NGUYỆN PHI LỢI NHUẬN

1. Định hướng

Xây dựng một mô hình tổ chức từ thiện hoạt động bài bản, chuyên nghiệp, minh bạch, lấy con người làm trung tâm và hiệu quả xã hội làm mục tiêu cốt lõi.

2. Cơ chế vận hành

Đăng ký tư cách pháp nhân, hoạt động với cấu trúc như một công ty: có phòng ban rõ ràng, quy trình ra quyết định, KPI, báo cáo tài chính, kiểm toán độc lập, cơ chế phản hồi - giám sát.

3. Các bộ phận chuyên môn

• Ban điều hành

• Phòng cứu trợ khẩn cấp

• Phòng phát triển sinh kế – giáo dục – y tế

• Phòng nghiên cứu – giám sát – đánh giá tác động

• Phòng truyền thông – gây quỹ – đối ngoại

• Phòng tài chính – kế toán – minh bạch hóa

4. Nguồn tài chính

• 70% từ quyên góp cá nhân – tổ chức xã hội

• 20% từ hợp tác doanh nghiệp (CSR)

• 10% từ các sản phẩm, dịch vụ xã hội tạo nguồn thu

5. Hoạt động chính

• Cứu trợ thiên tai, tai nạn, khẩn cấp

• Chương trình hỗ trợ hướng nghiệp, nghề nghiệp, kỹ năng nghề.

• Học bổng dài hạn, mô hình bảo trợ học tập.

6. Giá trị nền tảng và chuẩn đạo đức

• Trí tuệ – Nhân ái – Hiệu quả – Liêm chính – Tôn trọng con người

• Làm từ thiện như làm nghiên cứu: có mục tiêu, phương pháp, kiểm chứng và cải tiến liên tục

7. Lợi ích vượt trội so với cách làm truyền thống

• Từ cảm tính bấy giờ thành chuyên nghiệp

• Từ ngẫu hứng bấy giờ thành có hệ thống

• Từ lẻ tẻ bấy giờ thành liên kết mạng lưới

• Từ giúp nhất thời bấy giờ thành nuôi năng lực lâu dài

8. Kỳ vọng trong 3-5 năm tới

Trong vòng 3 đến 5 năm tới, mô hình công ty thiện nguyện phi lợi nhuận kỳ vọng sẽ trở thành một hình mẫu mới cho cách làm từ thiện bền vững tại Việt Nam. Không cần phát triển ồ ạt, nhưng sẽ tập trung tạo ra một tổ chức mẫu mực, đủ sức lan tỏa về triết lý, nhân lực, mô hình vận hành và đạo đức hành nghề.

Cụ thể, kỳ vọng đạt được:

1. Một hệ sinh thái hoạt động hiệu quả, minh bạch và được cộng đồng tin cậy.

2. Tối thiểu 10.000 lượt người được hỗ trợ thực chất thông qua các chương trình cứu trợ, giáo dục và sinh kế – không chỉ thoát nghèo tạm thời mà nâng dần năng lực sống.

3. Trở thành trung tâm kết nối – đào tạo – tư vấn cho các nhóm thiện nguyện khác, hỗ trợ nhân bản mô hình và chuẩn hóa chất lượng.

4. Tạo ra đội ngũ chuyên gia và cán bộ thiện nguyện chuyên nghiệp, sống được bằng nghề, có chuẩn mực và có lộ trình phát triển sự nghiệp dài hạn.

5. Là nơi ươm mầm các mô hình xã hội khác: từ bảo trợ học tập, cộng đồng tự giúp nhau, đến các sáng kiến đổi mới sáng tạo phục vụ công bằng xã hội.

Tóm lại, trong 5 năm đầu, công ty không chỉ đơn thuần là một tổ chức đi làm việc tốt, mà là nơi gieo hạt – về mô hình, con người và tư tưởng – để sau này có thể nhân rộng khắp nơi. Khi từ thiện không còn là một hành vi mang tính tự phát, mà trở thành một lĩnh vực chuyên môn tử tế và hiệu quả, thì xã hội sẽ bước thêm một nấc về văn minh và tình người.

KẾT LUẬN

Từ thiện, nếu chỉ là một hành vi nhất thời của lòng tốt, thì cũng như một ngọn nến le lói trong gió,  ấm nhưng chóng tắt. Nhưng nếu từ thiện được tổ chức như một hệ thống, có tư duy, có nguyên tắc, có cấu trúc bền vững, thì sẽ giống như một ngọn hải đăng: chiếu sáng lâu dài, định hướng rõ ràng và không bị lệch đường trước giông bão.

Chúng ta không thiếu lòng trắc ẩn. Điều chúng ta đang cần là một cách làm đúng, một mô hình vững, và một thế hệ người tử tế có tư duy dài hạn.

Mô hình đã trình bày - Công ty thiện nguyện phi lợi nhuận – không phải là giải pháp duy nhất. Nhưng chúng đại diện cho một lối đi mới: đi từ bên trong cộng đồng, nuôi dưỡng năng lực nội tại; và đồng thời, đi từ bên ngoài bằng tổ chức chuyên nghiệp, hệ thống hóa lòng tốt như một sứ mệnh xã hội lâu dài.

Không phải ai cũng có thể trở thành một mạnh thường quân, nhưng ai cũng có thể là một mắt xích trong chuỗi nhân ái người cho đi, người nhận lấy, người duy trì và người lan tỏa.

Và nếu mỗi người trong chúng ta bắt đầu bằng một hành động đúng, thì từ thiện sẽ không chỉ là sự giúp đỡ nhất thời, mà là một hành trình trau dồi phẩm chất, cả nơi người được giúp lẫn nơi người giúp.

Bùi Thế Bảo, Sài Gòn, 20/12/2025.

#BaiHocCuocSong #PhatTrienCaNhan #HoachDinhCuocDoi