Một hệ thống tài chính cá nhân khỏe mạnh không chỉ phản ánh mức thu nhập hay số tài sản hiện có, mà còn thể hiện ở sự ổn định, linh hoạt và bền vững trên nhiều trục khác nhau.

Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn nghiên cứu tài chính cá nhân hiện đại, có thể xác định 6 tiêu chí cốt lõi để đánh giá sức khỏe tài chính toàn diện của một cá nhân hoặc gia đình. Mỗi tiêu chí bao gồm các chỉ báo cụ thể, được chuyển hóa thành các câu hỏi phản tư nhằm giúp người sử dụng tự đánh giá khách quan và sâu sắc hơn tình trạng tài chính của mình.
 

1. Năng lực thu nhập – Làm chủ dòng tiền chủ động và bền vững
Tiêu chí này phản ánh khả năng tạo ra dòng thu nhập ổn định, đa dạng và có tiềm năng phát triển.
Nghĩa là cần làm rõ các nội dung:

• Mức thu nhập hiện tại có đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt cơ bản và tích lũy hay không?

• Nguồn thu nhập đến từ một nguồn duy nhất hay có sự đa dạng hóa?

• Ngành nghề hoặc lĩnh vực tạo thu nhập có tính ổn định và phát triển trong tương lai không?

• Có chiến lược rõ ràng để gia tăng thu nhập như nâng cao chuyên môn, phát triển công việc kinh doanh hoặc xây dựng thu nhập thụ động?

 

2. Quản lý chi tiêu – Kiểm soát dòng tiền và hành vi tiêu dùng
Chi tiêu hợp lý là nền tảng để giữ lại của cải, tích lũy và giảm thiểu rủi ro nợ xấu.
Nghĩa là cần làm rõ:

• Tỷ lệ tiết kiệm hàng tháng là bao nhiêu phần trăm so với thu nhập?

• Dòng tiền có được theo dõi, lập kế hoạch và điều chỉnh định kỳ không?

• Có thường xuyên phát sinh tình trạng thâm hụt, chi vượt quá thu nhập hoặc phát sinh chi tiêu không kiểm soát?

• Với mức sống hiện tại, nếu không có thu nhập thêm, khoản tiết kiệm đang có sẽ đủ duy trì trong bao nhiêu tháng/năm?

 

3. Cơ cấu tài sản – Phân bổ tài sản hợp lý và cân đối
Một hệ tài chính lành mạnh cần có cơ cấu tài sản đa dạng, phù hợp với mục tiêu ngắn - dài hạn.
Nghĩa là cần phân tích:

• Tổng tài sản ròng (sau khi trừ nợ) có cao hơn mức chi tiêu của một năm?

• Tỷ lệ giữa tiêu sản (xe, đồ dùng), tài sản đầu tư (bất động sản, cổ phiếu...) và tài sản thanh khoản (tiền mặt, vàng...) có cân đối?

• Tỷ lệ tài sản đầu tư sinh lời so với tổng tài sản là bao nhiêu?

• Tỷ lệ nợ vay tiêu dùng và đầu tư có vượt quá khả năng thanh toán an toàn?

 

4. Tăng trưởng tài sản – Khả năng tích sản và đầu tư dài hạn
Đây là chỉ số phản ánh năng lực phát triển tài sản qua thời gian thông qua các hoạt động đầu tư, tích lũy bền vững.
Nghĩa là cần xem xét:

• Các kênh đầu tư hiện tại có tính an toàn, minh bạch và đa dạng không?

• Có thực hiện kiểm soát pháp lý và nhận thức rủi ro trước khi đầu tư vào bất kỳ kênh nào?

• Tỷ lệ tăng trưởng tài sản ròng trong vòng 3–5 năm qua có duy trì ổn định không?

• Có mục tiêu tài chính dài hạn rõ ràng để định hướng hoạt động đầu tư không?
   

5. Phòng vệ tài sản – Khả năng chống chịu rủi ro tài chính bất ngờ
Một hệ thống tài chính an toàn cần có khả năng đối phó với khủng hoảng ngắn hạn mà không làm sụp đổ toàn bộ nền tảng tích lũy.
Nghĩa là cần kiểm tra:

• Quỹ dự phòng có đủ để trang trải ít nhất 6–9 tháng chi tiêu cơ bản không?

• Có hợp đồng bảo hiểm y tế, nhân thọ, tài sản phù hợp với nhu cầu bảo vệ hiện tại?

• Tài sản thanh khoản (tiền mặt, vàng, quỹ mở...) chiếm bao nhiêu phần trăm tổng tài sản?

• Trong trường hợp mất thu nhập đột ngột, hệ thống tài chính có thể vận hành ổn định bao lâu?

​

6. Chiến lược dài hạn – Tầm nhìn và chuẩn bị cho các giai đoạn chuyển tiếp
Một tài chính lành mạnh không chỉ phản ánh hiện tại, mà còn chuẩn bị vững chắc cho tương lai.
Nghĩa là cần làm rõ:

• Có văn bản hoặc kế hoạch cụ thể cho việc nghỉ hưu, gồm độ tuổi, mức sống kỳ vọng và tài sản cần đạt?

• Có tích sản đều đặn cho các mục tiêu dài hạn như giáo dục con cái, mua nhà, về hưu...?

• Đã xác định rõ các kênh thu nhập sau khi ngừng làm việc chính thức?

• Có kế hoạch chuyển giao tài sản, ủy thác, hoặc hỗ trợ người thân nếu có biến cố xảy ra?

 

Kết luận
Sức khỏe tài chính không phải là một trạng thái “hoặc có hoặc không”, mà là một quá trình tiến hóa liên tục, cần được theo dõi, đánh giá và điều chỉnh định kỳ. Việc đặt ra những câu hỏi cụ thể ở từng tiêu chí giúp cá nhân hoặc gia đình không chỉ đo lường chính xác hiện trạng, mà còn nhận diện sớm những điểm yếu tiềm ẩn, từ đó từng bước thiết kế lại hệ thống tài chính phù hợp hơn với năng lực, hoàn cảnh và giá trị sống của mình.